Sporda Bayanlar

[kampusgaleri]

Sporda Bayanlar
Hazýrlayan : Dr. Nilüfer Özaydýn

Bayanlar, sportif aktivitelerin hepsinde yer alabilirler. Ancak erkekler ile bayanlar arasýndaki özel fiziksel farklýlýklardan dolayý, bayanlar bazý spor dallarýnda üstün olabiliyorlarsa da bazý spor dallarýnda erkekleri e ayný performans düzeyine ulaþamazlar.
Düzenli ve yoðun egzersiz yapan bayanlar: adet gören kadýnlarda siklusun kaybý, adet kanamasýnda miktar olarak azalma, ve bunlarýn etkisi ile omurga kemik mineral yoðunluðunda azalma ve erken yaþta osteoporoz ve stres kýrýklarý(travma olmaksýzýn kas kasýlmalarýna baðlý kýrýklar) þansýnýn artmasý gibi risklerle de karþý karþýyadýrlar.
Gebelik, daha ileri dönemlerinde deðiþiklik yapýlmaya ihtiyaç duyulmasýna raðmen, herhangi bir anormal seyir olmadýðýnda, fiziksel aktiviteye doðrudan engel olmaz.
ANATOMÝ VE FiZYOLOJÝ:
Bayanlar, sporda baylarla karþýlaþtýrýldýklarý nda, performanslarýný etkileyebilecek temel fizyolojik ve anatomik farklýlýklara sahiptirler. On yaþýna kadar bayanlar ve baylar fizyolojileri yönünden çok benzerdirler. Ergenliðin baþlamasý ile sekonder seks karakterleri geliþir ve seksler arasýndaki farklýlýklar belirir.
Bayanlar genellikle baylardan daha kýsa ve daha hafiftirler. Kýzlar ergenliðe ortalama erkeklerden 2 yýl önce girer ve 2 yýl önce tamamlarlar. Kýzlarda 10 yaþ, erkeklerde 12 yaþ civarýnda büyüme hýzý artmaya baþlar ve ergenlik çaðýndaki kiþilerde belirgin hýzlanma görülür. Bu dönemde erkekler 30 cm., kýzlar 10-20 cm. uzar. Aðýrlýk ise 7-30 kg., ortalama 20 kg. artar. Eriþkin boy uzunluðunun % 20-25'i bu dönemde kazanýlýr. Boyca artýþ kýzlarda 8 cm/yýl, erkeklerde 10 cm./yýl olmaktadýr. Boyca uzama hýzý erkeklerde on iki buçuk, on beþ buçuk yaþlarý arasýnda pik yaparken, kýzlarda bu pik erkeklerden ,2 yýl önce olmaktadýr.
Ergenlik dönemindeki kiþilerde, kas-iskelet sistemi ve iç organlarda, özellikle üreme organlarýnda belirgin büyüme ve geliþme olmakta, el bilek kemiklerinde kýkýrdak yapýlar kalsifiye olmakta ve kemikleþmede belirgin artýþ olurken, lenfatik dokuda ve erkeklerde cilt altý yað dokusunda azalma olmaktadýr. Bacaklar gövdeye göre daha hýzlý büyür ve büyümesini daha önce tamamlar. Aðýrlýk artýþý ise, boyca uzamanýn pik yapmasýndan yaklaþýk 6 ay sonra belirginleþmektedir. Deri altý yað dokusu kýzlarda 8, erkeklerde 10 yaþ civarýnda artmaya baþlar, erkeklerde boyca uzamanýn pik yapmasýndan sonra azalýrken, kýzlarda artýþ devam eder ve en çok kalça ve omuzda lokalize olur. Kas dokusundaki artýþ boyca uzamanýn pik yapmasýndan yaklaþýk 3 ay sonra maksimuma eriþir.
Bayanlarda, ergenlikten sonra taþýyýcý eklemlerin açýlarý atmýþtýr. Bu bayanlara fýrlatma ile ilgili olaylarda mekanik bir dezavantaj saðlar. Daha geniþ pelvis, femur açýsýný arttýrýr; bu quadricepsin origo-insersiosu arasýndaki çizgiyi döndürür, bu dönüþ dizi de etkiler (Q. insersiosu patella üzerinden tibial tüberküle uzanýr) ve patellafemoral ekleme doðru kuvvet artýþý yaparak, bazý aktivitelerde ön dizde aðrý oluþmasýna neden olur.
Bayanlarda aðýrlýk merkezi de daha aþaðýlardadýr. Bu dengenin önemli olduðu aktivitelerde bayana avantaj saðlarken, atlama ile ilgili spor dallarýnda dezavantaj saðlar.
Bay ve bayanlar arasýndaki bir fizyolojik farklýlýk da, O2(oksijen) uptake'nin bayanlarda daha düþük olmasýdýr. Bu farklýlýk, bayanýn dayanýklýlýk sporlarýndaki baþarýsýný negatif etkiler. Daha düþük 02 alýmý, total vücut kitlesi ile ilgili olarak, daha küçük kalp ve daha küçük akciðerlerden dolayýdýr. Daha küçük kalp demek, daha küçük atým hacmi demektir. Yani bir pay ile ayný miktar O2(oksijen) uptake'ini baþarmak için bir bayan, daha yoðun çalýþmak ve daha büyük kalp hýzýna sahip olmak zorundadýr. Bazý elit bayan sporcular dayanýklýlýk sporlarýnda ortalama bay deðerlerine ulaþabildilerse de, tabii ki buna ulaþmada bir sýnýr olduðu için, bir antremanlý bayan, bir antremanlý bay kadar ayný O2(oksijen) uptake'ini asla baþaramaz.
Max. O2(oksijen) alýmý, aerobik çalýþma kapasitesini tayin eden önemli bir þeydir.
Bayanlarý dayanýklýlýða dayalý sporlarda rölatif olarak dezavantajlý duruma sokar. Daha düþük O2(oksijen) alýmý, aðýrlýða oranla daha az miktardaki kan ile birliktedir.
Baylarda 5-6 it. kan var iken, bayanlarda 4-4.5 it. kan bulunur. Ayný zamanda bayanlarda her ünite kan volümü baþýna daha az hemoglobin vardýr. böylece de kaslara nisbeten daha az O2 (oksijen) taþýnýr.
Bayanlarýn yaðsýz vücut kitleleri baylardan daha düþüktür. Kas uzunluðu da her ne kadar, kesitlerde benzer olmasýna raðmen, bayanlarda daha az kas vardýr. Bu demektir ki, ortalama bayan uzunluðu ortalama baylarýn yaklaþýk % 60'ldýr. Bu durum antrenman ile olumlu etkilenebilirse de hiçbir zaman baylara eþ olamaz.
Bayanlarýn total vücut aðýrlýklarýnýn yaklaþýk % 25-33'ü yaðdýr, erkeklerde ise % 15-18 dir. Zayýf bayanlarýn vücut yaðý % 20'den azdýr, zayýf baylarýn ise % 10'dan azdýr. Yað oranýnýn artmasý bayanlarýn performansýný birçok aktivitedeki baylara göre rölatif olarak azaltýr. Çünkü yað oranýnýn fazlalýðý sadece su üzerinde durabilme ve izolasyonun gerekli olduðu yani ekstra yað kitlesine ihtiyaç duyulan uzun mesafeli yüzme gibi durumlarda avantaj saðlar.
Bayanlarýn iskelet kaslarýnýn diðer kaslarýndan farklý olarak yaðlarý enerjiye çevirmede daha büyük kapasiteye sahip olduðu ileri sürülüyor. Bu özellik, dayanýklýlýða dayalý sporlarýnda bayanlarý daha uygun duruma getirir, ultra dayanýklýlýk durumlarýnda bayana avantaj saðlar.
Bayanlar, baylar ile ayný sayý ve konsantrasyonda ter bezlerine sahiptirler ama daha az terlerler. Bayanlar terleyerek daha az ýsý kaybederler, yani daha az su kaybederler. Gerçekte radyasyonla daha fazla ýsý kaybederler ki bu da nemli ortamlarda bayanlara avantaj saðlar. Genel olarak bayanlar, baylardan daha elastikidirler, bu jimnastik, bale gibi sporlarda bayan için olumludur, Ancak daha fazla elastikiyet, daha fazla tendon yaralanmasý demektir.