6. SINIF DERSLERİ

[Anektod]

ÜNİTE III: YAŞAMIMIZI YÖNLENDİREN ELEKTRİK

A. DURGUN ELEKTRİK

1. Çevremizdeki Elektrik 2. Elektrikle İlk Tanışma: Cisimlerin Elektriklenmesi

YÜKLÜ BİR EBONİT ÇUBUĞUN SUYU ÇEKTİĞİNİN GÖZLENMESİ

DENEYİN AMACI: Elektrikle yüklenmiş yalıtkan maddelerde bulunan elektronların, uygun ortamda bir başka maddeye aktığını görmek.
HAZIRLIK SORUSU:
Yüklü bir ebonit çubuk çeşmeden akan suya yaklaştırılırsa suyun akışını etkiler mi? Tartışınız.
KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER:
1.döküm ayak
4.şişe tutturucu
7.geniş beherglas
10.yün parçası
2.statif çubuk
5.kısa cam boru
8.tabanı kesik şişe
11.su
3.bağlama parçası
6.tek delikli tıpa
9.ebonit çubuk

DENEY DÜZENEĞİ:

DENEYİN YAPILIŞI:
1-Statif çubuğa bağlama parçası takıp, bu parçaya şişe tutturucusunu takınız.
2-Cam boruyu lastik tıpaya geçiriniz ve şişenin ağzına sıkıca kapayarak şekildeki düzeneği hazırlayınız.
3-Beherglasa su koyunuz. Cam borunun ağzını kapatarak şişeye su doldurunuz.
4-Ebonit çubuğu yüne sürterek elektrikle yükleyiniz.
5-Parmağınızı cam borudan çekiniz ve akan suya yüklediğiniz ebonit çubuğu yaklaştırınız. Çubuğun suyu çektiğini gözleyiniz. Çubuğu ters tarafta tutarak deneyi tekrarlayınız.
DENEYİN SONUCU:
Yüklü bir cisim bir iletkene yaklaştırıldığında yüklerin ayrılmasına neden olur. Bu olaya “elektrostatik indüksiyon” (etkiyle elektriklenme ) denir.
TEORİK BİLGİ:
Yünlü kumaş parçasına sürtülerek negatif ( - ) yükle yüklenen ebonit çubuk, çeşmeden ip şeklinde çok ince akan suya yaklaştırılırsa suyu kendine doğru çeker. Çünkü bir iletkene (metal, su .. ) yaklaştırılan yüklü bir cismin etkisiyle, yüklerin ayrılmasına “etkiyle elektriklenme” denir.
Yaklaştırılan cisimdeki yüklerin etkisiyle iletkendeki aynı cins yüklerin itildiği, zıt yüklerin birbirini çektiği görülür.
Etki ile elektriklenmede yüklü cisimle nötr cisim birbirlerine dokunmadığından aralarında elektron alış verişi olmaz. Yalnız nötr cismin elektronları yer değişir. Yüklü cisim uzaklaştırılırsa elektronlar tekrar eski yerlerine dönerler. Bu şekilde cisim tekrar nötr hale gelir.

[Anektod]

3. Elektrik Yükleri Arasındaki İtme ve Çekme

ELEKTRİKLE YÜKLÜ CİSİMLERİN BİRBİRİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ
(Elektrik sarkacı)

DENEYİN AMACI: Elektriklenmiş cisimlerin birbirlerine uyguladıkları itme ve çekme kuvvetlerini incelemek.
HAZIRLIK SORULARI:
1-Tarak hiçbir etki olmadan saçınıza yaklaştırılırsa saç kıllarını çeker mi? Nedenlerini tartışınız.
2-Kuru havada tarakla saçınızı taradığınızda tarak saç kıllarınızı niçin çeker?
KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER:
1.döküm ayak
5.elektostatik takımı
2.statif çubuk
6.ikili bağlama parçası
3.hertz ayağı
7.alüminyum kağıt
4.iplik
DENEY DÜZENEĞİ:

DENEYİN YAPILIŞI:
1-Naylon ağ ipliğinden 40-50 cm uzunluğunda bir lif ayırınız. Bu lifin ucuna alüminyum kağıdını kabaca sararak bir küre haline getiriniz ve statif çubuğa bağlanmış hertz ayağına asınız. Böylece bir elektrik sarkacı hazırlamış olursunuz.
2-Yuvarlak plastik çubuğa çuhayı aynı yönde 4-5 kere sürtüp sarkaca yaklaştırınız. Sarkacın hareketini izleyiniz.
3-Cetvel şeklindeki plastik çubuğu çuhaya 4-5 defa aynı yönde sürtünüz ve çubukla yüklemiş olduğunuz sarkaca yaklaştırınız. Sarkacın hareketini izleyiniz.
DENEYİN SONUCU:
Aynı cins elektrik yükü ile yüklü cisimler birbirini iterken, farklı cins elektrik yükü ile yüklü cisimler birbirlerini çekerler.
TEORİK BİLGİ:
Birbirine sürtünen cisimlerden biri pozitif elektrik yükü kazanırken diğeride eşit miktarda negatif elektrik yükü kazanır. Bu tür elektriklenmeye “sürtünme ile elektriklenme” denir. Bu tür elektriklenmede birbirine sürtünen cisimler dışardan yük almazlar, sürtülen cisimlerin birinden diğerine yük geçişi olur.
Elektriklenmiş cisimler birbirlerini iki şekilde etkiler; bunlar itme ve çekmedir.

[Anektod]

ELEKTROSKOBUN TANITILMASI

DENEYİN AMACI: Elektroskop yardımıyla bir cismin yüklü olup olmadığını, yüklü ise hangi cins yükle yüklendiğini bulmak.
KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER:
1-elektrostatik takım
2-elektroskop
DENEY DÜZENEĞİ:

TEORİK BİLGİ :
Bir cismin yüklü olup olmadığını yüklü ise yükünün, cinsini bulmak için kullanılmaya yarayan araca “Elektroskop” denir. Elektroskop yüksüzken metal yapraklar kapalıdır. ( - ) yükle yüklenmiş bir elektroskobun topuzuna parmağımızla dokunursak, negatif yükler vücudumuz üzerinden toprağa akar, elektroskop nötr hale gelir ve yaprakları tamamen kapanır. (+) yüklü elektroskopta; negatif yükler topraktan elektroskopa geçer ve yapraklar yine kapanır. Bu olaya “elektroskobun boşalması” denir.

[Anektod]

YÜKLÜ CİSİMLERİN ELEKTROSKOBA ETKİSİNİN İNCELENMESİ

DENEYİN AMACI: Yüklü cisimlerin elektroskop üzerindeki etkisini incelemek.
KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER:
1-elektrostatik takım
2-elektroskop
HAZIRLIK SORUSU:
1-Bir cismin yüklü olup olmadığını nasıl anlarsınız? Araştırınız.
2-Yüklü bir elektroskobun yükünü nasıl boşaltabiliriz?Tartı şınız.
1. Yüklü bir cismi nötr bir elektroskoba yaklaştırırsak, topuz yaklaştırılan cismin yükünün zıttı ile, yapraklar ise aynı yükle yüklenirler.
Yapraklar açılır.

2. Yüklü bir cismi nötr bir elektroskoba dokundurursak topuz ve yaprak aynı yükle yüklenir.
Yapraklar açılır.
3. Yüklü bir cismi zıt yüklü bir elektroskoba yaklaştırırsak, elektroskobun ve yüklü cismin yük miktarına bağlı olmak şartıyla;
a)Yapraklar biraz kapanabilir.(Elektro skop yükü çoksa)
b)Yapraklar tamamen kapanabilir.(Yükler eşitse)
c)Yapraklar önce kapanıp sonra açılabilir.(Cismin yükü çoksa)
4. Yüklü bir cismi aynı yüklü bir elektroskoba yaklaştırırsak yapraklar biraz daha açılır.
Eğer dokundurulursa ;
a)Yapraklar biraz açılır. (cismin yükü fazla ise) b)Yaprakta değişme olmaz. (yükler eşit ise) c)Yapraklar biraz kapanır.(Elektroskob un yük fazla)
5. Yüklü bir cismi zıt yüklü bir elektroskoba dokundurursak, yük miktarlarına bağlı olmak şartıyla üç durum gözlenir:
a)Yapraklar biraz kapanabilir.(Elektro skobun Yükü fazla ise)
b)Yapraklar tamamen kapanabilir. (Yükler eşitse)
c)Yapraklar önce kapanıp sonra zıt yüklenerek açılabilir.(Cismin yükü fazla ise)

[Anektod]

YÜKLÜ CİSİMLER ARASINDAKİ KIVILCIM ATLAMASININ GÖZLENMESİ

(ELEKTROFOR DENEYİ)

DENEYİN AMACI: Yalıtkan bir cismi elektrik yükleriyle yükleyip, kıvılcım atlamasını görmek.
HAZIRLIK SORULARI:
1-Yağışlı havalarda şimşek çaktığı zaman radyonun parazit yapmasının sebebi nedir?
2-Kışın üzerimizdeki yünlü kazakları üzerimizden çıkarırken çıtırtı çıkmasının nedenlerini araştırınız.
3-Akaryakıt taşıyan tankerlerin depoların altına yere değecek şekilde zincir sarkıtmasının nedenlerini araştırınız.
DENEY DÜZENEĞİ:

KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER:
1.üç ayak
4.ebonit çubuk
7.plastik levha
2.statif çubuk
5.ikili bağlama parçası
8.yalıtkan saplı metal tabla
3.hertz ayağı
6.naylon ağ ipliği
9.elektroskop
DENEYİN YAPILIŞI:
1-Naylon ağ ipliğinden 40-50 cm uzunluğunda bir lif ayırınız. Bu lifin ucuna aliminyum kağıdını kabaca sararak bir küre haline getiriniz ve statif çubuğa bağlanmış hertz ayağına asınız. Böylece bir elektrik sarkacı hazırlamış olursunuz.
2-Plastik levhayı, çuha ile sürterek elektrikleyiniz. Metal tablayı plastik levha üzerine oturtunuz ve parmağınızı metal tablaya dokundurup çekiniz.
3-Metal tablanın yalıtkan sapından tutarak hazırladığınız elektrik sarkacına yaklaştırınız ve sarkacın hareketini gözleyiniz.
4-Yüklü elektroforu elektroskobun başlığına yaklaştırarak kıvılcım atlaması ile birlikte elektroskobun yüklendiğini gözleyiniz.
DENEYİN SONUCU:
Yüklü cisimler birbirini ya iter ya da çekerler. Aynı cins yükler birbirini iterken, zıt yüklü cisimler birbirini çeker. Sürtünme ile elektriklenmede cisimler zıt yükle, dokunma ile elektriklenmede ise aynı yükle yüklenir.Etki ile elektriklenmede yakın uç zıt uzak uç ise aynı cins elektrik yükü ile yüklenir.