5. SINIF DERSLERİ

[Anektod]

SES VEREN DİYAPAZON KALAY SARKACI TİTREŞTİRİR
Deneyin Amacı: Ses veren diyapazonun titreştiğini görmek
Hazırlık Soruları:
Masaya vurduğunuzda masa üzerindeki kalemin sıçramasının nedeni ne olabilir? Araştırınız.
Kullanılan Araç ve Gereçler:
1. döküm ayak 5.iplik
2.statif çubuk 6.diyapazon ve tokmağı
3.bağlama parçası 7.kalay yaprak parçası
4.dik tutturucu
Deney Düzeneği:

Deneyin Yapılışı:
1.Döküm ayağa, statif çubuğu monte ediniz.
2.Dik tutturucu bağlama parçasına, bağlama parçasını da statif çubuğa tutturunuz.
3.Kalay yaprak parçasından küçük bir küre yaparak, iple dik tutturucuya asınız.
4.Diyapazonu, yaptığınız kalay küre sarkacın hizasında olacak şekilde yaklaştırınız.
5.Diyapazona tokmağı ile vurarak titreştiriniz ve kalay sarkaca değdiriniz ve sonucu gözleyiniz.
Deney Sonucu:
Diyapazona değen kalay sarkacın ileri geri sıçrama hareketi yaptığı görülür. Bu da bize ses veren diyapazonun titreşim hareketi yaptığını gösterir. Bu titreşim hareketi sesi meydana getirir.
Teorik Bilgi:
Titreşim hareketi yapan cisim temasta bulunduğu diğer cisminde titremesine yol açar ve titreşim sesi meydana gelir.

[Anektod]

SES NASIL YAYILIR?
Deneyin amacı: Sesin çevreye nasıl yayıldığını ve farklı ortamlarda nasıl iletildiğini görmek.
Hazırlık Soruları:
1- Su birikintisine taş attığında suda oluşan hareketlenmeyi izleyip çıkan sesi dinledin mi?
2-Zil sesini veya arkadaşının sesini ne kadar uzaktan duyabilirsin? sebebi nedir?
Kullanılan Araç ve Gereçler:
1-boş kova
2-renkli su ( mürekkepli)
3-damlalık (yada küçük taş parçaları veya çakıl)
Deney Düzeneği:
Deneyin Yapılışı:
1- Kova içine yarıya kadar renkli su koy.
2- Damlalığa bir miktar su al ve yarısına kadar su konulmuş kovaya 40-50 cm yükseklikten bir damla su damlat. Kova içindeki su yüzeyini gözle ve sesi dinle neler gözlemledin?
Verileri Değerlendirme:
1- Su damlaları su yüzeyinde nasıl bir değişiklik meydana getirdi?
3- Değişiklik su yüzeyi boyunca devam etti mi?
Deney Sonucu:
Su damlasının su yüzeyinde meydana getirdiği dalgalar su yüzeyinde her yönde yayılır.


Teorik Bilgi:
Su yüzeyinde görülen titreşimler, su taneciklerinin titreşimidir ve bu titreşimler kaynaktan (damlanın düştüğü nokta) her yöne yayılır. Ses; taneciklerin titreşimi (salınım veya gidip gelme) ile meydana geldiğine göre ses dalgaları da su dalgalarından olduğu gibi her yönde dalgalar halinde yayılır.Taneciklerin titreşimi esnasında enerjisinin bir kısmını diğer taneciğe aktarırken bir kısmını da ısı v.b.enerji türüne dönüşebilir.

[Anektod]

SESİN AKTARILMASI
Deneyin Amacı: Ses dalgalarını meydana getiren taneciklerin birbirlerini nasıl etkilediğini gözlemlemek.
Hazırlık Soruları:
1- Bilye oynarken bilyelerin birbirine değdiğinde hareketini gözlemle ne sonuç çıkardın?
Kullanılan Araç ve Gereçler:
6-7 adet madeni para
Deney Düzeneği:

Deneyin Yapılışı:
1- Metal paraları eşit aralıklarla bir doğru üzerinde masa veya sıra üzerine yerleştiriniz, herbirini katlayınız.
2- İlk sıradaki paraya bir kuvvet uygulayarak bir itme veriniz ve paraların hareketlerini ve hareket miktarlarını takip ediniz, neler gözlemlediniz?

Verileri Değerlendirme:

1- 1nolu para 2 nolu paraya çarpınca diğer paralar etkilendi mi?
2- En sondaki paraların hareketi ile öndeki paraların hareketlilikleri eşit midir?
3- En son para hareket etti mi? Neden?
Deney Sonucu:
1nolu paranın 2 nolu paraya çarpması sonucu diğer paralar da hareket eder fakat paraların herbirinin hareketi bir öncekine göre azdır. Çünkü paraların hareket enerjisinin bir kısmı yüzeylerin (hava, zemin ve çarpma) teması nedeniyle ısı vb. enerjilere dönüşmüştür. Ses dalgalarını meydana getiren taneciklerde ses dalgalarını taneciklerin bir sonraki taneciğe enerjisini aktarması ile yayılır.
Teorik Bilgi:
Katı, sıvı ve gaz maddelerde ses yayılırken bir tanecik titreşirken çevresindeki taneciklerinde titremesine neden olur. Onlarda diğerlerini titreştirir ve enerjilerini birbirlerine aktarır. Fakat her etkileşmede enerjilerinin bir kısmı kaybolur yani başka bir enerji türüne dönüşür.

SESİN ÖZELLİKLERİ

İşittiğimiz seslerin bazısı çok şiddetli veya hafif, bazıları ince veya kalındır. Seslerdeki bu farklar, ses kaynaklarındaki sesin oluşma sebebine bağlıdır. Buna “Sesin Özelliği” denir. Sesin özelliklerini üçe ayırmak mümkündür.
1.Sesin şiddeti
2.Sesin yüksekliği

1. Sesin Şiddeti: Sesin kuvvetli veya zayıf olmasını ayırt etmeyi sağlayan niteliktir. Titreşen cismin denge konumu ile yapmış olduğu uzaklığa GENLİK (salınım) denir. Titreşen cismin genliği arttıkça sesin şiddeti artar, genlik azaldıkça sesin şiddeti azalır. Bir davula tokmağı ile kuvvetlice vurulursa çıkan sesin şiddeti fazla, hafifçe vurulursa çıkan sesin şiddeti az olur.

Sesin şiddeti debisel (Db) ile ölçülür. İşitme eşiğindeki sesin şiddeti 0 Db'dir. 10 Db'lik artış şiddetin iki katına çıkması demektir.

1. Sesin Yüksekliği: sesin ince veya kalın olmasını ayırt etmeyi sağlayan özelliktir. Sesin yüksekliği, ses kaynağının titreşim hızına (frekansına) bağlıdır. FREKANS bir saniyedeki titreşim sayısıdır ve frekans arttıkça ses incelir,frekans azaldıkça ses kalınlaşır. Kulak 20 ile 2000 frekans aralığındaki sesleri duyabilir. 20 frekans altındaki sesleri duyamayız ve bu seslere enforsonik (ses altı) sesler denir. 20000 frekans üzerindeki sesleri de duyamayız. Bu seslere de ultrasonik (ses üstü) sesler denir.

Ayrıca sesi oluşturan bir cismin titreşim frekansı cismin boyuna, cinsine, kalınlığına ve gerginliğine bağlıdır. Kısa, ince ve gergin tel ince ses, kalın,,uzun, ve gevşek teller kalın ses çıkartır.

[Anektod]

SESİN HAVADA YAYILMASI
Deneyin amacı: Ses titreşimlerinin havada nasıl yayıldığının görmek.
Hazırlık soruları:
1- Arkadaşının sesini ne kadar uzaktan tutabilirsin?
2- Yarasaların gözleri görmediği halde çarpmadan nasıl uçarlar?
Kullanılan Araç ve Gereçler:
1-plastik kuvvet
2- su
3- plastik cetvel veya kalın çelik şerit
Deney Düzeneği:


Deneyin Yapılışı:
1- Küvete suyu doldurunuz.
2- Cetveli deney masasının bir ucu boşta kalacak şekilde koyunuz ve masa üstündeki ucundan elinizle bastırınız.
3- Küveti; deney masasına cetvelin altına gelecek şekilde yaklaştırınız ve cetvel değmeyecek şekilde yerleştiriniz.
4- Su yüzeyinin durgun olmasını sağlayınız.
5- Cetvelin boşta kalan ucunu yukarıya çekip bırakınız. Şimdi su yüzeyindeki hareketi gözlemleyiniz.
Verileri Değerlendirme:
1- Cetvel titreştirdiğinde durgun su yüzeyinde ne gözlemledin?
2- Cetvelin titreşimleri suya nasıl ulaştı?
Deneyin Sonucu:
1- Ses kaynağında meydana gelen titreşim onun çevresindeki hava moleküllerinin titremesine neden olduğunu ve bu sebeple sesin yayıldığını söyleyebilir misin?
3- Sesin su dalgaları gibi havada da dalgalar halinde yayıldığını söyleyebilir misin?
Teorik Bilgi:
Ses kaynağının oluşturduğu titreşimler havada da dalgalar halinde her yönde yayılır. Ses dalgalarını göremediğimiz halde her yönden duyarak anlayabiliriz.Ses dalgaları bir enerjidir ve her ortamda (boşluk hariç) yayılır.

[Anektod]

SESİN SUDA YAYILMASI
Deneyin amacı: Ses dalgalarının her ortamda olduğu gibi su ortamında da yayıla bileceğini görmek.
Hazırlık Soruları:
1- Deniz altlarında haberleşme nasıl olur?
2- Deniz araştırma gemileri deniz derinliklerini ve yüzeyleri nasıl tespit ederler?
3- Yunus balıkları balık sürülerinin yerini nasıl tespit eder?
Kullanılan Araç ve Gereçler:
1- su 4-lastik hortum
2- plastik küvet 5-plastik huni ( 2 adet)
3- iki adet kısa statif çubuk 6-balon
Deney Düzeneği:

Deneyin Yapılışı:
1- Plastik küvete suyu doldurun.
2- Lastik hortumun ucuna hunileri tak.
3- Huninin birine balonu gererek geçir.
4- Balon geçirdiğin huniyi suyun içine bırak.
5- Diğer huniyi kulağına yaklaştır.
6- Diğer bir arkadaşın küçük statif çubukları suyun içine soksun ve çok hafif birbirine vursun.
7- Arkadaşın dışarıda da statif çubukları birbirine hafif hafif vursun.
İki sesi karşılaştır. Nasıl bir sonuca vardın?
Deney Sonucu:
Su içinde oluşan sesi işitebilirsin. Peki sebebi nedir?
Teorik Bilgi:
Su ve hava (sıvı ve gaz) ses dalgalarını katılarda olduğu gibi iletir. Fakat ses dalgalarının her ortamdaki yayılma hızları farklıdır.
Sesin su içinde iletilmesinden su da yaşayan canlılar birbiriyle iletişim kurabiliyorlar.