Motor Dersi Notları (Sürücü,Ehliyet)

[BLasTeaR]

ARACIN VE MOTORUN KISIMLARI
MOTORUN TANIMI VE ÇEŞİTLERİ
Motor : Yakıttan elde ettiği ısı enerjisini mekanik enerjiye çeviren makinalardır.

YANMA ÇEŞİTLERİNE GÖRE MOTORLAR
1- Dıştan yanmalı motorlar: Kullanmış olduğu yakıtı motorun dışında yakmasıyla güç üreten makinalardır.
2- İçten yanmalı motorlar : Kullanmış olduğu yakıtı motorun içinde yakmasıyla güç elde eden makinalardır. Günümüzde kullanılan tüm araçlar içten yanmalı motorlara sahiptir. Y

AKIT ÇEŞİTLERİNE GÖRE MOTORLAR
1- Benzinli motorlar: Yakıt olarak benzin ve LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı) kullanılan motorlardır.
2- Dizel motorlar : Yakıt olarak Motorin (mazot) kullanılan motorlardır. Dizel motorlarda; silindirler içerisine yalnızca hava alınır, ısınmış havanın üzerine enjektörler mazot püskürterek ateşleme yaparlar.
Benzinli motorlarda; silindirler içerisine yakıt+hava karışı alınır, bujiler vasıtasıyla ateşleme yapılır.

ZAMANLARINA GÖRE MOTORLAR
1- İki zamanlı motorlar; Krank milinin her turunda (360 derece) ve pistonların iki hareketiyle bir iş zamanı meydana getiren motorlara denir. Motorsikletler de, küçük deniz araçlarında, ufak ilaçlama motorlarında kullanılabilirler.
İki zamanlı motorun oluşum sırası:
1- Emme- sıkıştırma
2- Ateşleme- egzoz
3- Dört zamanlı motorlar: Krank milinin her iki turunda ( 720 derece) ve pistonların dört hareketiyle bir iş zamanı meydana getiren motorlara denir.
Dört zamanlı motorun oluşum sırası:
1- Emme : Benzinli motorda karışımın, dizel motorlarda havanın silindirler içerisine alındığı zamandır.
2- Sıkıştırma : Sıcaklık ve basıncın elde edildiği zamandır.
3- Ateşleme: Silindirlerde yanma işleminin sağlandığı zamandır.
4- Egzoz: Yanmış gazların dışarıya atıldığı zamandır.

SOĞUTMALARINA GÖRE MOTORLAR
1- Hava soğutmalı motorlar
2- Su soğutmalı motorlar.

MOTORUN BELLİ BAŞLI PARÇALARI
1- Karter: Motor yağlama yağına depoluk eder.
2- Silindir Bloğu: Pistonlara ve krank miline yataklık yapar,motorun ana gövdesidir.
3- Silindir Kapağı: Silindir bloğunun üzerini kapatarak yanma odalarını oluşturur.
4- Subap(Külbütör) Muhafaza Kapağı: Motoru dış etkenlere karşı koruyan dış kapaktır.
5- Radyatör: Soğutma suyuna depoluk eder.
6- Manifoltlar (emme-egzoz): İki çeşit manifolt vardır.Genel olarak toplama ve dağıtma görevi yaparlar.Emme manifoldu karbüratörde karışmış olan karışımın silindirlere dağıtılmasını,egzoz manifoldu ise yanmış gazların toplanarak egzoz borusuna geçişini sağlar. 7- Endüksiyon Bobini: Akümülatörden gelen 12 voltluk akımı 15000-25000 volta yükseltir. 8- Buji: Ateşleme yapar(benzinli motor parçası)
9- Enjektör: Ateşleme yapar (dizel motor parçası)
10- Subap: Emme ve egzoz subabı olarak iki çeşittir.Toplama ve dağıtma görevi yapar.
11- Karbüratör:Yakıt ile havayı 1/15 oranında karıştırır.(benzinli motor parçası)
12- Marş Motoru: Motora ilk hareketi verir.
13- Alternatör: Araç için gerekli elektriği üretir.
14- Distribütör:Bujilere sırası ile elektrik dağıtır. (benzinli motor parçası)
15- Krank Mili (ana mil): Pistonun doğrusal hareketini,piston kolu yardımıyla dairesel harekete çevirir.
16- Piston: Yanma sonucu oluşan gaz basıncını mekanik enerjiye çevirir ve motor zamanlarının meydana gelmesini sağlar.
17- Eksantrik (kam) Mili: Distribütöre,subapla ra,yağ pompası ve yakıt pompasına hareket verir.
RODAJ SÜRESİ: Yeni alınmış motorda motor parçalarının birbirine alışma süresidir.Bu süre içerisinde ani duruş-kalkış yapılmaz,hızlı gidilmez,yaklaşık her vitesin3/4�kadar hız yapılır.
AKÜMÜLATÖR (BATARYA) GÖREVİ: kimyasal enerjiye çevirerek depo Elektrik enerjisini,eden ve gerektiğinde kimyasal enerjiyi,elektrik enerjisine dönüştürerek geri veren parçaya akümülatör (batarya) denir.

[BLasTeaR]

ARIZALAR VE BAKIMLARI
Akü bağlantısı yapılırken artı (+) kutup (+) ile (-) kutup eksi (-) ile paralel olarak bağlanmalıdır.Akü takviyesi yapılırken de aynı bağlantı gerçekleştirilmelidi r.
Dijital göstergeli araçlarda akü takviyesi yapılmaz.
(+) kutup başı kalın, (-) kutup başı ince görünüme sahiptir.
Kışın akümülatörün donmaması için tam şarj ettirilir.
Kutup başlarında meydana gelen oksitlenmelerin temizliği,ılık su veya zımpara ile yapılabilir.Kutup başlarında kısa sürede oksitlenme oluşmaması için bağlantıdan önce kutup başlarına çok az miktarda gres yağı sürülebilir.
Elektrolik içerisindeki su zamanla buharlaşarak seviyenin düşmesine sebep olur.Seviye düştüğünde plakaların 1-1,5 cm üzerine kadar saf su ilave edilmelidir.
Akünün yüzey kısmı kurur ve temiz olmalıdır.Akü yüzeyinde pisliklerin birikmesi akünün kendiliğinden boşalmasına sebep olur.
Herhangi bir yangın esnasında Akü kutup başları sökülmelidir.



ATEŞLEME SİSTEMİ (BENZİNLİ VE DİZEL MOTOR)
SİSTEMİN GÖREVİ Benzinli motorlarda yanma odasında sıkıştırılmış olan 1/15 oranındaki yakıt ile havanın ateşlenmesini sağlayan sistemdir.
SİSTEMİN ÇALIŞMASI Kontak anahtarının açılıp marşa basılmasıyla, Akümülatörden gelen 6 veya 12 voltluk akım platin kontaklarının açılmasıyla endüksiyon bobini üzerine yönlenir. Endüksiyon bobini gelen akımı yüksek gerilime çıkartarak oluşan yüksek gerilim endüksiyon bobini tepe kulesinden distribütöre geçer. Distribütör ise gelen yüksek gerilimli akımı sırasıyla bujilere dağıtır ve akım buji tırnakları arasında kıvılcıma dönüşerek yanma odasındaki karışımın ateşlenmesi sağlanmış olur. Ateşlemenin sağlanması tamamıyla oluşan yüksek gerilimli akıma bağlıdır. Yüksek gerilimli akım oluşmadığı sürece bujilerin ateşleme yapması mümkün değildir.

ATEŞLEME SİSTEMİ PARÇALARI VE GÖREVLERİ
1-AKÜMÜLATÖR : Endüksiyon bobinine gerekli olan 12 voltluk akımın iletimini sağlar.
2-KONTAK ANAHTARI : Araç üzerine elektrik akımının iletilmesini veya kesilmesini sağlayan elektrikli anahtardır. Araç üzerinde göstergeler, ateşleme sistemi, marş sistemi gibi elektrik devrelerinin ana şalteridir.
3-ENDÜKSİYON (ATEŞLEME) BOBİNİ: Akümülatörden gelen 6 veya 12 voltluk gerilimi, 15.000 ile 25.000 volta yükselten parçadır.
4-DİSTRİBÜTÖR : İçerisinde bulunan hareketli parçalar vasıtasıyla endüksiyon bobininden gelen yüksek gerilimli akımı sırası ile bujilere dağıtır. Distribütörün içerisinde Platin, meksefe (kondansatör) ve tevzi makarası bulunur. Platin : Açılıp Kapanma hareketi vasıtasıyla bobinin yüksek gerilim oluşturmasına yardımcı olur. Meksefe (Kondansatör) : Platinin yüksek gerilim karşısında zarar görmesini engeller. Tevzi Makarası : Yüksek gerilimin ateşleme sırasına göre bujilere dağıtımını sağlar.
5- BUJİ : Yanma odalarında elektrik kıvılcımı sağlayarak ateşlemeyi gerçekleştirir.
ATEŞLEME SİSTEMİNDE YAPILAN AYARLAR
1- Buji (tırnak) ayarı
2- Platin ayarı
3- Avans ayarı Bu ayarlar bozuk olursa ; Araç tekleyerek, düzensiz çalışır Motor çekişten düşer Yakıt sarfiyatı artar
MEYDANA GELEN BASİT ARIZALAR VE GİDERİLMESİ
Platin meme yapmışsa ( çene kısımları erimişse) ; meksefe arızalıdır, meme yapan kısımlar zımpara ile temizlenmelidir. Platinler belirli kilometreler sonucunda değiştirile bilen parça gurubundadır.
Bujiler kurum bağlamış ise; kurum bağlayan kısımlar tel fırça ile temizlenir. Buji kablolarından birinin yerinden çıkması, bujilerin kurum bağlaması, buji ayarlarının bozuk olması sonucunda araç tekleyerek ve düzensiz çalışma gösterir.
Kontak anahtarı motor çalışmazken ateşleme konumunda açık unutulursa endüksiyon bobini yanar, platin yanar ve akü boşalır.
Ateşleme sistemi aksamı ıslanırsa, ateşleme gerçekleşmez
Distribütör kapağı çatlarsa motor çalışmaz.
Yanma problemi olan artça egzozda Siyah duman görülür.
ELEKTRONİK ATEŞLEME SİSTEMİ
Elektronik ateşleme sisteminde platinsiz ateşleme sağlanır, bu ateşlemede platin yoktur. Klasik ateşlemeden farkı ise; Platin ayarı yapılmaz.
Yanma tam sağlanır ve yüksek devirlerde motor daha verimli çalışır. Tekleme olasılığı ortadan kalkar Bujiler daha uzun ömürlü olur.

[BLasTeaR]

BENZİNLİ MOTORLARDA YAKIT SİSTEMİ
SİSTEMİN GÖREVİ
Motorun ihtiyacı olan benzini depolar ve depodaki benzinin hava ile birleşerek yanma odalarına 1/15 benzin + hava karışımı olarak gitmesini sağlayan sistemdir.
SİSTEMİN ÇALIŞMASI

Motorun çalışmasına bağlı olarak; yakıt pompası (yakıt otomatiği) hareketini eksantrik milinden alarak depodaki yakıtı belirli bir basınçla karbüratöre getirir. Karbüratöre ulaşan yakıt hava ile karışarak emme manifolduna oradan da yanma odalarına iletilir.


YAKIT SİSTEMİ PARÇALARI VE GÖREVLERİ
1- YAKIT DEPOSU : Aracın ihtiyacı olan yakıtı temiz bir şekilde depo eder.
2- ŞAMANDIRA : Yakıt deposu içerisinde bulunan ve depodaki yakıt seviyesini yakıt göstergesine ileten parçadır.
3- YAKIT GÖSTERGESİ : Hareket halinde iken sürücüye depodaki yakıt hakkında bilgi veren uyarı göstergesidir.
4- YAKIT POMPASI (YAKIT OTOMATİĞİ) : Depodaki yakıtın emilerek karbüratöre iletilmesini sağlayan, (depodaki yakıta hareket veren) parçadır. Hareketini eksantrik milinden alan yakıt pompası yer olarak yakıt deposu ile karbüratör arasındadır.
5- YAKIT FİLTRESİ : Depodan gelen yakıtın içerisindeki toz ve tortuların süzülüp temizlenmesini sağlar.Filtre yer olarak yakıt deposu ile yakıt pompası arasında, bazı motorlarda da yakıt pompası ile karbüratör arasında da bulunabilir.
6- HAVA FİLTRESİ : Karbüratöre giren havanın temizliğini sağlar. Hava filtreleri kuru tip ve yağlı tip olarak iki çeşittir. Yer olarak karbüratörün üzerindedir.
7- KARBÜRATÖR : Motor için gerekli olan 1/15 oranındaki yakıt ile havanın ayarlanmasını sağlayan parçadır. Yer olarak emme manifoldunun üzerinde bulunur.
8- MANİFOLD : Motor içerisinde toplama ve dağıtma görevi yaparlar. İki çeşit manifold vardır.
Emme Manifoldu : Karbüratörden gelen yakıt + hava karışımının emme subabına iletilmesini sağlar.
Egzoz Manifoldu : Egzoz subabından gelen yanmış gazları egzoz borusuna iletir.
9- JİKLE KELEBEĞİ : Soğuk havalarda motorun rahat çalışabilmesi için zengin karışımı hazırlayan tertibattır. Yer olarak karbüratörün üzerinde hava giriş deliği önünde bulunur.

KARIŞIM ÇEŞİTLERİ
1- Normal Karışım : Karbüratörün hazırlamış olduğu 1/15 oranındaki karışımdır.
2- Zengin Karışım : Karbüratörün hazırlamış olduğu karışımda yakıtın fazla havanın az olduğu karışımdır.
3- Fakir Karışım : Karbüratörün hazırlamış olduğu karışımda yakıtız az havanın fazla olduğu karışımdır.
YAKIT SİSTEMİNDE YAPILAN AYARLAR
1- Otomatik jikle yazlık- kışlık ayarı
2- Hava filitresi yazlık- kışlık ayarı
3- Rölanti ayarı Bu ayarlar bozuk olursa; Yakıt sarfiyatı artar Egzozdan siyah renkte duman çıkar Motor boğulur

MEYDANA GELEN BASİT ARIZALAR VE GİDERİLMESİ
Hava filtresi tıkanmış ise ; Motor zengin karışımla çalışır, Egzoz dumanı siyah çıkar. Kuru tip hava filtrelerinin temizliği basınçlı hava ile, yağlı tip hava filtrelerinin temizliği gaz yağı ile yapılmalıdır.
Jikle çekik bırakılırsa ; motor zengin karışımla çalışır, motor boğulabilir, egzozdan siyah renkte duman çıkar. Belirli kilometre sonrasında hava filtresi ve yakıt filtresi değiştirilmelidir. Motor ısındığında stop etmeler gözleniyorsa karbüratör ayarının kontrol edilmesi gerekir. Boğulmuş bir motoru çalıştırabilmek için birkaç dakika beklendikten sonra gaz pedalına sonuna kadar basılarak marş yapılır. Araçta yakıt ikmali (yakıt alırken) yapılırken motor stop edilir. Rölanti devresinin yükselmesi aracın zengin karışımla çalıştığını, yakıt sarfiyatı oluştuğunu gösterir. Rölanti devresinin düşük olması aracın fakir karışımla çalıştığını gösterir. Rölanti devresi düşük olan araçta teklemeler meydana gelir ve ayak gaz pedalından çekildiği anda araç stop eder. Rölanti devresi motorun kendi kendine çalıştığı devredir.
DİZEL MOTORLARDA YAKIT SİSTEMİ

Çalışma prensibi aynen benzinli motorlar gibidir. Ancak dizel motorlarda parça farkı vardır ve ateşleme tekniği farklıdır. Burada bujiler gibi kıvılcımlı ateşleme yoktur, sıkıştırılmış havanın üzerine enjektörler vasıtasıyla mazot püskürterek ateşleme sağlanır.

[BLasTeaR]

BELLİ BAŞLI PARÇALARI
1- YAKIT DEPOSU : Yakıtın depolanmasını sağlayan parçalardır.
2- BESLEME POMPASI : Yakıt deposundaki mazotun (motorin) emilerek enjeksiyon pompasına iletilmesini sağlar.
3- YAKIT FİLTRESİ : Enjeksiyon pompasına giden mazotu temizler.
4- ENJEKSİYON POMPASI : Besleme pompasından gelen yakıtı yüksek basınçla enjektörlere gönderir.
5- ENJEKTÖR : Enjeksiyon pompasından gelen yakıtı yanma odaları içerisinde sıkıştırılmış havanın üzerine atomize bir şekilde püskürtür.
6- ALÇAK BASINÇ, YÜKSEK BASINÇ VE GERİ DÖNÜŞ BORULARI: Depodaki yakıtı besleme pompasına, filtrelere, ve yakıt enjeksiyon pompasına kadar ulaşmasını sağlayan borulara alçak basınç boruları , enjeksiyon pompasından çıkan yüksek basınçlı yakıtın enjektörlere ulaşmasını sağlayan borulara yüksek basınç boruları ,. besleme pompasının bastığı yakıtın fazlasını depoya taşıyan borulara ise geri dönüş borusu denir.
7- HAVA FİLTRESİ : Motor içerisine giren havanın temizlenmesini sağlar. Genellikle yağlı tip hava filtresi kullanılır.
8- KIZDIRMA (ISITMA) BUJİLERİ : Soğuk havalarda motorun rahat çalışmasını sağlar. MEYDANA GELEN BASİT ARIZALAR VE GİDERİLMESİ
Dizel motorlar hava yaparsa motor çalışmaz. Hava yapma sebepleri ; Depodaki yakıtın tamamen bitmesi Yakıt borularının delinmesi Yakıt filtresinin sökülmesi ve temizlenmesi Dizel motorun yakıt deposunun suyu günlük olarak alınmalıdır. Su alınmaz ise kışın yakıt donar ve motor hava yapar. Hava filtresi belirli kilometrede değiştirilmeli yada temizlenmelidir. Hava filtresi tıkalı ise egzozdan siyah renkte duman çıkar Yakıt filtresi belirli kilometrede değiştirilmelidir.
EGZOZ SİSTEMİ GÖREVİ : Silindirler içerisindeki yanmış gazların dışarıya tahliye edilmesini sağlar.
BELLİ BAŞLI PARÇALARI
1. EGZOZ SUBABI : Silindirlerdeki yanmış gazları egzoz manifolduna iletir.
2. EGZOZ MANİFOLDU : Yanmış gazların egzoz borusuna iletilmesini sağlar
3. EGZOZ BORUSU : Yanmış gazların dışarıya atılmasını sağlar.
4. EGZOZ SUSTURUCUSU : Basınçlı olarak silindirlerden çıkan yanmış gazların sesini azaltır. Egzozdan aşırı ses geliyorsa egzoz susturucusu veya egzoz borusu delinmiştir.



MARŞ SİSTEMİ
SİSTEMİN GÖREVİ

Motora ilk dönme hareketini vererek aracın çalışmasını sağlayan sistemdir.
SİSTEMİN ÇALIŞMASI

Kontak anahtarının açılıp marşa basılmasıyla akümülatörden gelen elektrik enerjisi marş motoru tarafından mekanik enerjiye çevrilir ve marş dişlisi dönmeye başlar. Marş dişlisi volan dişlisini kavrayarak volan dişlisini döndürür, volan dişlisinin dönmesiyle motora ilk hareket iletilmiş olur.


MARŞ SİSTEMİ PARÇALARI VE GÖREVLERİ
1- AKÜMÜLATÖR : Marş motoru için gerekli ilk enerjiyi ileten parçadır.
2- KONTAK ANAHTARI : Marş konumunu açar ve marşa basma süresi 10-15 saniye olmalıdır.
3- MARŞ MOTORU : Elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirerek motora ilk hareketi ileten parçadır.
4- MARŞ DİŞLİSİ : Marş motorundan gelen mekanik enerjiyi alarak volan dişlisinin dönmesinin sağlayan parçadır.
5- VOLAN DİŞLİSİ : Krank milinin ilk hareketini sağlar.

MEYDANA GELEN BASİT ARIZALAR VE GİDERİLMESİ
Marşa basıldığında marş motoru çalışmıyor ise ; Akümülatör boşalmıştır Akümülatör kutup başları gevşektir Akümülatör kutup başları oksitlidir Marş motorunun kömürleri bitmiştir Marş motoru arızalıdır Marşa basıldığında aracın motoru rahat dönüyor fakat motor çalışmıyorsa ; Yakıt sistemi arızalıdır Ateşleme sistemi arızalıdır Kontak anahtarı ile 10-15 saniyeden fazla marş yapılacak olursa : Akümülatör boşalır Marş dişlisi ve volan dişlisi zarar görür. Çalışır haldeki motorda marş yapılacak olursa ; Marş motoru zarar görür Marş dişlisi ve volan dişlisi zarar görür (kırılır)

[BLasTeaR]

YAĞLAMA SİSTEMİ
SİSTEMİN ÇALIŞMASI
Yağ pompası karterdeki yağı belirli basınçla yağlama kanallarına gönderir. Motor yağı çalışan motor parçalarını yağladıktan sonra tekrar karter içerisine geriye gelir.
YAĞLAMA SİSTEMİ PARÇALARI VE GÖREVLERİ
1-KARTER : Motor yağına depoluk eder, yağın soğumasına yardımcı olur ve motorun alt tarafını kapatarak; toz. toprak ve yabancı maddelerin motor içerisine girmesini önler.
2-YAĞ FİLTRESİ : Motor yağının temizlenmesini sağlar.
3-YAĞ POMPASI : Yağı karterden emerek belirli basınç altında motor yağlama kanallarına gönderir.
4-YAĞ GÖSTERGESİ : Yağ müşiri yardımıyla yağın basıncını sürücüye bildirir.
5-YAĞ LAMBASI : Yağlama sisteminde meydana gelen arıza karşısında sürücüyü ikaz eder. Marşa basılıp motor çalıştığı anda kendiliğinden sönmesi gerekir.
6-YAĞ KONTROL ÇUBUĞU : Günlük bakımlarda karterdeki yağın seviyesini ölçmek için kullanılır.


YAĞ ÖLÇÜM KURALLARI
YAĞ DEĞİŞİM KURALLARI
Motor çalışır vaziyette olmayacak. Eğer kontak yeni kapatılmış ise 5-6 dakika kadar beklenilmelidir. Motor çalışır vaziyette olmayacak. Eğer kontak yeni kapatılmış ise 5-6 dakika kadar beklenilmelidir. Araç düz zeminde olmalı Yağ çubuğu çekilip temiz bir bezle silinir ve tekrar kanalına takılır. Motor sıcak olmalı. Çubuk kanalından çekilip yere paralel şekilde tutularak yağ belirtisi okunur. Kirli yağ karterin altından boşaltılır. Yağ belirtisi çubuk üzerinde bulunan iki çizgi arasında olmalıdır. Yeni yağ subap muhafaza kapağı üzerinden (motor yağ kapağı) ilave edilir.
MEYDANA GELEN BASİT ARIZALAR VE GİDERİLMESİ
Motor yağının eksilme sebepleri ; karter delinmiş, karter contası kaçırıyor veya motor yağ yakıyor olabilir. Motorun yağ yakma sebepleri ; segmanlar aşınmış, silindirler aşınmış, subap yatakları aşınmış olabilir veya kullanılan motor yağlama yağı fazladır. Yağ yakan bir aracın egzoz dumanı mavi renkte gözlenir. Yağ ölçümü yapıldığında yağ belirtisi en alt (min.) çizgide ise bu aracın yağsız çalıştığını bildirir. Yağsız çalışan bir araçta ; motor aşırı derecede ısınır ve yanar. Motor çekişten düşer. Eğer yağ belirtisi en üst (max.) noktada ise yağın fazla olduğunu bildirir. Bunun sonucunda da araç yağ yakar. Araçta bulunan motor yağlama yağı günlük bakımlarda kontrol edilmelidir ve belirli kilometre sonunda da motor yağlama yağı değiştirilmelidir.
Yağ filtresi belirli kilometre sonunda değiştirilmelidir. Sistemle ilgili arızayı hareket halinde sürücüye yağ lambası bildirir. Yağ lambası yandığında mutlaka kontak kapatılmalıdır. Yağlama yağı olduğu halde motorda yağ basıncı yapılamıyor ise; Yağ filtresi veya yağ pompası tıkalı olabilir.