Harita Bilgisi

[GheTTo]

Yeryüzünün tamamýnýn veya bir bölümünün tam tepeden görüntüsünün, bir ölçekle düzleme aktarýlmasýna harita denir. Bir çizimin veya þeklin harita özelliði taþýyabilmesi öncelikle þunlara baðlýdýr:

• Gösterilecek yerin ölçek dahilinde küçültülmüþ olmasý
• Tam tepeden görünüþün (kuþbakýþý görünüþ) saðlanmýþ olmasý
• Bir düzleme aktarýlmýþ olmasý.
• Haritalarda kullanýlan iþaretlere ait bir lejantýn bulunmasý gerekir. Bunlar yüzey þekillerini gösteren sembollerdir.
• Çok küçük yüzeyleri gösteren haritalarda yön oku bulunmalýdýr. Ancak paralellerin ve meridyenlerin verildiði haritalarda yönler kendiliðinden ortaya çýkacaðýndan yön oku verilmeyebilir.

Harita Yapýmýnda Uyulacak Temel Esaslar:

1. Harita yapýmýnda belirlenecek öncelikli husus haritanýn kullaným amacýdýr. Çünkü, haritanýn ölçeði ile haritada kullanýlacak çizim yöntemi ve iþaretler kullaným amacýna baðlýdýr.
2. Harita yapýmýnda kuþbakýþý görünüþün saðlanmasý esastýr. Bunun için hava ve uydu fotoðraflarýndan yararlanýlýr. Ancak hava ve uydu fotoðraflarýnýn kendileri harita özelliði taþýmazlar. Çünkü, hava ve uydu fotoðraflarýnýn her noktasýndaki küçültme oranlarý ayný deðildir. Yani ölçek düzensizdir.
3. Haritalarda ölçeðin kullaným amacýna uygunluðu ve düzenli (haritanýn her yanýnda küçülme oranýnýn eþit) olmasý esastýr.
4. Haritalar yapýlýrken kara ve denizlerin yerküre üzerindeki biçimleri ve geniþlikleri tam olarak yansýtýlamamakta, kara ve denizlerin boyutlarýnda gerçeðe uymayan bozulmalar olmaktadýr. Bu durum, dünyanýn þeklinin geoid olmasýndan kaynaklanmaktadýr. Bu tür bozulmalar ancak küreler üzerine yapýlmýþ haritalarda en aza indirgenebilmektedir . Bu nedenle, harita yapýmýnda Yer’in þeklinden doðan bozulmalarý (küresel yüzeyi düzleme aktarma) azaltmak amacýyla çeþitli projeksiyonlar uygulanmaktadýr.

Küresel yüzeylerin düzleme aktarýlmasýyla ortaya çýkan bozulmalara iliþkin sorular gelmiþtir. Bu durum, ayný zamanda Yer’in Geoid þeklinin ortaya çýkardýðý bir sonuçtur.




HARÝTA TÜRLERÝ
Haritalar; ölçeklerine ve kullaným amacýna göre iki grupta toplanabilir.
Ölçeklerine Göre Haritalar:
Bu grup haritalarý dört çeþide ayýrabiliriz:

1. Planlar: Ölçeði 1:20.000’den büyün olanlar, (Paydasý 20.000’den küçük)
2. Büyük ölçekli haritalar: Ölçeði 1:20.000 ile 1:200.000 arasýnda olanlar,
3. Orta ölçekli haritalar: Ölçeði 1:200.000 ile 1:500.000 arasýnda olanlar,
4. Küçük ölçekli haritalar: Ölçeði 1:500.000’den küçük olanlardýr (Paydasý 500.000’den büyük).

Yukarýda verilen sýnýflandýrma baþka þekilde de yapýlabilmektedir. Örneðin; küçük ölçekli haritalar 1:1.000.000’dan küçük olanlar için kullanýlabilir. Esasen üniversite sýnavlarý için bu sýnýflandýrma farklýlýklarý önemli deðildir.
Kullaným Amacýna Göre Haritalar:

1. Fiziki Haritalar:

1. Yer þekilleri, iklim, doðal bitki örtüleri vs. gibi fiziki özellikleri gösterirler.
2. Beþeri Haritalar: Nüfus ve yerleþmelere iliþkin özellikleri gösterirler.
3. Ekonomik Haritalar: Ekonomik etkinliklerin daðýlýþýný gösterirler.
4. Siyasi Haritalar: Ýdari bölünüþleri gösteren haritalardýr.
5. Özel Amaçlý Haritalar: Çok özel konulara yönelik haritalardýr. Bunlara askeri haritalar, feomorfolojik haritalar örnek olarak verilebilir.

<B>

Kroki
</B>Kuþbakýþý, kabataslak (ölçeksiz) dar alanlara ait çizimlerdir. Krokilerin plan ve haritalardan ayrýlmasýný saðlayan temel fark ölçeksiz çizilmiþ olmasýdýr.
Planlarla Haritalar Arasýndaki Farklar:

• Ölçekleri büyük (paydasý küçük) olan planlarýn ayrýntýyý gösterme gücü fazladýr. Haritalar ise daha küçük ölçeklidir.
• Planlar beþeri unsurlarý gösterirler. Örneðin, bir binayý, þehri, tarihi deðerleri vs., haritalar ise çok daha çeþitli unsurlarý gösterir.
• Planlar dar alanlarý (yüzölçümü küçük olan yerleri) gösterirler. Örneðin; bir þehrin planý yapýlabilir, ama bir ülkenin planý olamaz.

HARÝTALARDA KÜÇÜLTME ORANI (ÖLÇEKLER)
Ölçekler iki þekilde gösterilir:

1. Kesir Ölçek: Harita üzerinde 1 birim uzunluðun gerçekte kaç birim uzunluða eþit olduðunun bir kesirle belirlenmesidir. Örneðin, 1:100.000 kesirli ölçeðin kullanýldýðý bir haritadaki 1 cm’lik uzunluk gerçekte 100.000 cm’ye eþittir ve 100.000 defa küçültme vardýr.
   Buna göre;
   Haritada Gerçekte
   1 cm 100.000 cm
   1 cm 1.000 m
   1 cm 1 km
   olarak deðerlendirilir.
2. Çezik (Çizgi=Grafik) Ölçek

Yatay bir kolon üzerinde, haritadaki bir birim uzunluðun gerçekte kaç birim olduðunu gösterir.
Ölçeklerle Ýlgili Genel Bilgiler:

1. Ölçeðin paydasýna birim yazýlmamasýna raðmen, birim türü daima cm’dir.
2. Ölçeðin paydasý kadar küçültme vardýr.
3. Ölçeðin paydasý birim olarak cm’dir. Bunu, hangi birim türü isteniyorsa ona çevirip iþlem yapmak gerekir.
4. Ölçeðin paydasý büyüdükçe harita küçülür, ölçeðin paydasý küçüldükçe harita büyür. Þimdi bu dört özelliði bir örnekle açýklayalým:

1:400.000 ölçek hangi anlamlarý ifade eder?

• 400.000 cm olarak birimdir.
• 400.000 defa küçültme vardýr.
• 400.000 cm = 4 km’ye çevrilebilir.
• 1:400.000 den daha büyük bir ölçeðe örnek 1:200.000, daha küçük bir ölçeðe örnek 1:600.000 dir.
  
  
  
  
  

HARÝTALARDA KULLANILABÝLECEK FORMÜLLER
Ölçek =Harita Uzaklýðý : Gerçek Uzaklýk
Gerçek Uzaklýk = Harita Uzaklýðý x Ölçeðin Paydasý (km’ye çevrilecek)
Harita Uzaklýðý = Gerçek Uzaklýk : Ölçeðin Paydasý
Ölçek Paydasý = Gerçek Uzaklýk : Haritadaki Uzaklýk
Gerçek Alan = Harita Alaný x (Ölçeðin Paydasý)² (Payda km²’ye çevrilecek).
Harita Alaný = Gerçek Alan : (Ölçek Paydasý)²
Gerçek alan, yer þekillerinin engebeli yüzeylerinin de hesaplanmasýyla bulunur. Ýzdüþüm alaný ise, engebeler dikkate alýnmadan kuþbakýþý görünüþten hareketle elde edilir. Ýzdüþüm alaný ile gerçek alan deniz ve göl yüzeyleri için ayný deðeri ifade ederler. Ancak engebeli yüzeylerde gerçek alan deðeri büyür.
Engebe derecesi = Gerçek Alan : Ýzdüþüm Alaný
Formülünden hareketle, çýkan deðer ne kadar büyükse engebe o kadar fazladýr.
Türkiye’nin gerçek alaný yaklaþýk 814.000 km² iken, izdüþüm alaný yaklaþýk 780.000 km²’dir. Bu durum ülkemizin çok engebeli olduðunu göstermektedir.



YERÞEKÝLLERÝNÝ GÖSTERME METODLARI
Yerþekillerini gösteren topoðrafya haritalarý çok çeþitli metotlarla yapýlýr. Burada sadece beþ metottan bahsedeceðiz.

1. Kabartma Metodu Yerþekillerinin aslýna uygun olarak ölçek dahilinde küçültülmesiyle yapýlýr. Bu metotla yapýlan haritalarda yerþekilleri yükseltisine göre renklerle boyanýr.
   
2. Gölgelendirme Metodu Gölgelenmeye esas olarak aydýnlatma, genellikle 45˚ eðik olarak haritanýn kuzeybatý köþesinden yapýlmýþ farz edilir. Böyle bir haritada yerþekilleri dikey ýþýklandýrmaya nazaran çok daha canlý bir þekilde gösterilmiþ olur.
   Bu metodu, yerþekillerini göstermek üzere tek baþýna kullanmak güçtür. Fazla koyu ve siyah kýsýmlarda diðer coðrafi unsurlarý belirtmek ve yazýlarý koymak çok zordur. Bugün modern kartoðrafya tekniðinde gölgeleme, yardýmcý bir metot olarak yerþekillerinin çok canlý bir þekilde gösterilmesi maksadýyla uygulanýr.
3. Tarama Metodu Bu metotta bütün taramalar en fazla eðim istikametinde çizilir ve yamaçlarýn eðim derecesi tarama hatlarýnýn kalýnlýðý ile ifade edilir. Eðim arttýkça tarama hatlarý kalýnlaþacaðýndan, bunlar arasýndaki mesafe daralýr. Eðimli kýsýmlar koyu renkli ve karanlýk, buna karþýn az eðimli yamaçlar daha aydýnlýk bir görünüm kazanýr.
   Tarama sisteminde düz veya az eðimli yerlerde tarama yapýlmaz, beyaz býrakýlýr. Çok eðimli yerlerde yamaçlar boyu bir zemin oluþturacaðýndan unsurlarýn belirtilmesi zorlaþýr.
4. Renklendirme (Boyama) Metodu

Yükseltisi ayný olan yerlerin ayný renkte boyanmasý bu metodun esasýný oluþturur. Genel olarak renklendirme, aþaðýdaki þekilde yapýlýr.

• 0 - 500 m arasý yeþil ve tonlarýyla
• 500 - 1000 m arasý sarý ve tonlarýyla
• 1000 - 1500 m arasý turuncu ile
• 1500 - 2000 m arasý açýk kahverengi ile
• 2000 m üstü ise koyu kahverengi ile gösterilir.
• Deniz ve göl derinlikleri de izobat (eþderinlik) haritalarý ile gösterilir. Derinlik arttýkça mavinin koyu tonlarýna boyanýr.

Yukarýda renklendirme metodu için verilmiþ rakanlar her harita için deðiþebilir. Bu nedenle harita lejantýna bakýlmasý gerekmektedir.

1. Ýzohips (Eþyükselti) Metodu

Deniz seviyesinden eþit yükseltideki noktalarýn birleþtirilmesiyle izohipsler elde edilir. Belli yükselti basamaklarýna göre çizilen çok sayýda izohipsin meydana getireceði doku, yani bunlarýn sýk veya seyrek bir þekilde daðýlýþý, bir sahanýn topoðrafyasýnda mevcut unsurlarýn harita üzerinde açýkça gösterilmesini saðlar. Diðer taraftan izohipsler (eþyükselti eðirisi) yerþekillerine ait ölçülebilen deðerleri de ifade ederler.
Ýzohipslerin Özellikleri:

1. Ýzohipsler, bir yerþeklini eþit aralýklarla kateden yatay düzlemlerin topoðrafya yüzeyi ile meydana getirdiði ara kesitlere tekabül eder. Bu þekilde, yatay düzlemler arasýndaki yükselti farký ne kadar az ise haritada o kadar az izohips bulunur. Ýki izohips arasýndaki yükselti farkýnýn deðeri izohips aralýðý (eküidistans) olarak adlandýrýlýr. Bir haritada izohips aralýðý her yerde aynýdýr. Topoðrafya haritalarýnda ölçek, izohips aralýðýnýn tayininde esas rolü oynar. Buna göre; küçük ölçekli haritada izohips aralýk deðeri büyüktür (100 m, 250 m, 500 gibi)
2. Ýzohipsler, kapalý eðrilerdir. Çünkü tüm karalar ada özelliðindedir. Harita, yerþeklinin tamamýnýn göstermiyorsa eðriler kapalý olmayabilir.
3. Ýzohipsler sýklaþýrsa eðim artar, seyrekleþirse eðim azalýr.
4. Ýzohipsler geçtikleri yerin yükselti deðerini verirler.
5. Ýzohipsler eðime dik çizilirler. Baþka bir ifadeyle, izohipslere indirilen dikmelerin doðrultusunda eðim en fazladýr.
6. Yükseltisi en fazla olan izohips, en içe çizilir. Bu kural çukur ortamlar için geçersizdir.
7. 0 m eðrisi kýyý çizgisidir (deniz kýyýsý).
8. Ýzohipsler birbirini kesmezler.
9. Ýzohipsler dað doruklarýnda (zirve) nokta halini alýr. Çanaklarýn en derin yeri de noktayla gösterilebilir.
10. Birbirini çevirmeyen komþu eðrilerin yükseltisi aynýdýr.
11. Bir akarsuyun her iki yanýndaki eðrilerin yükseltisi aynýdýr.
12. Ýzohipsler vadilerde ^ (ters v) þeklini alýr.